Portrait-en-mots · 2007
« Squaw-Shaman, Homme Femme »
Vigdís Finnbogadóttir, ancienne présidente de l'Islande
Lesbók Morgunblaðsins, 5 mai 2007, p. 16 (festival « Pourquoi pas ? – Printemps français en Islande », rubrique « Portrait-en-mots », traduit en islandais par Kristján Þórður Hrafnsson) — paru en islandais sous le titre « Squaw-Shaman, Karlmaður Kona ».
Traduit de l’islandais.
Histoires de l'escalier
« La bêtise est universelle ! » entends-tu dire avant de voir qui l'a dit, peu après être descendue du taxi qui t'a conduite jusqu'à cette maison discrète, tout près de la route nationale, où tu te trouves à présent, sans avoir eu à donner la moindre adresse, le nom seul a suffi, et une secrétaire, femme digne et énergique, t'a ouvert la porte et t'a fait entrer dans une pièce où tout témoigne d'un goût simple et en même temps raffiné. Tu te dis que les Islandais ont beaucoup de facilité à être informels, et tu respires le parfum des lys tandis qu'on te souhaite la bienvenue : « Blessuð, ça veut dire que Dieu soit avec toi, et c'est bien plus joli que salut », dit-ELLE en apparaissant, elle qui sait se faire attendre et faire en sorte que l'instant produise l'effet voulu quand elle entre, l'allure libre, dans sa tenue d'apparat. La tenue rappelle la coiffe du costume traditionnel breton, et la pensée vagabonde vers les Bretons, des marins comme ceux qui n'ont pas eu peur de L'élire, ELLE, la femme, la première femme au monde à exercer la fonction de président, et qui ont considéré que, du fait de sa condition, la femme est capable de juger des situations que les hommes n'ont pas les moyens de comprendre. Les Iroquois l'avaient compris : ils n'hésitaient pas à lui confier le gouvernement, contrairement aux Sioux, qui avaient plutôt peu de respect pour le prétendu sexe faible. Alors, finalement, tu te ranges à cette affirmation : « La bêtise est universelle ! »
« Ne rejetons rien dont nous ne pouvons rien affirmer ! » pense après coup cette Iroquoise. Quand se posait la question de savoir s'il fallait partir en guerre, l'Iroquoise savait que, pas plus chez les Peaux-Rouges qu'ailleurs, on ne fait d'omelette sans casser d'œufs. Elle avait assez longtemps observé combien les hommes étaient obsédés par la guerre, mais de la guerre les braves revenaient en « guerriers silencieux ». C'est pourquoi l'Iroquoise savait user de sa liberté de parole dans les assemblées pour rallier des partisans à ses opinions. Bien sûr, les Islandais, ses compatriotes dont ELLE est si fière et qui ont eu le courage, il y a vingt-sept ans, d'élire une femme, étaient pleins de doutes au début. Cette femme de cinquante ans, divorcée, mère d'un enfant, qui en son temps écrivait dans sa cuisine des slogans contre le militarisme et le nucléaire, n'a pas été élue par des femmes comme elle. Les femmes de son âge avaient peur d'elle ; elle ne leur en veut pas, elle les comprend. Ce sont les hommes qui L'ont élue, car l'homme sait que, s'il disparaît, il n'y a qu'ELLE qui puisse donner la vie au monde. Elle a pourtant toujours porté des talons hauts pour pouvoir parler aux hommes les yeux dans les yeux, et elle a toujours porté aussi des sous-vêtements chauds – Ô, la laine islandaise – pour ne pas geler entre Bush et Moubarak, qui était devenu blanc de froid. Alors, finalement, tu affirmes toi aussi : « Ne rejetons rien dont nous ne pouvons rien affirmer ! »
« Ne jamais s'excuser de parler avec un accent ! C'est la preuve que tu fais l'effort de parler une autre langue. » C'est ce que lui a dit un jour un ami, écrivain et prix Nobel, à elle, spécialiste des langues dont un institut porte le nom. ELLE est ambassadrice de bonne volonté pour les langues à l'Unesco, et elle prend bien plus de plaisir à manier les mots qui s'alignent dans sa tête quand elle prend la parole qu'à manger ce qu'on lui sert lors des repas officiels. Même si elle préfère avant tout la cuisine végétarienne, elle ne refuse jamais un poisson bien préparé. Mais ce qu'elle aime le plus, c'est bousculer les usages de la politesse dans les conférences où chacun a peur de s'ennuyer. Elle ne manque pas de lancer un bon mot à chaque table et d'égayer ainsi l'atmosphère. C'est typique des femmes de s'excuser, surtout celles qui souffrent de perfectionnisme, mais le perfectionnisme est nécessaire à une femme qui est un chef. « Il ne faut pas frapper », a dit Snorri Sturluson. Le cinquième commandement. Cela vient du ciel. Et elle repense à l'accident qu'elle a eu ici, en Islande. Une voiture roulait derrière elle. Elle a freiné. Et la voiture derrière elle a percuté la sienne. Elle est restée coincée trois heures, mais elle s'en est sortie vivante. Elle aime les plaisirs de la vie et c'est une grande amatrice de bons vins, qu'elle fait venir directement de France. Alors, finalement, tu penses : « Ne jamais s'excuser de parler avec un accent ! C'est la preuve que tu fais l'effort de parler une autre langue. »
« Je n'ai jamais été un homme ! » dit volontiers la femme qui a traduit Feydeau. Il est l'auteur de la pièce « La Puce à l'oreille », où la bêtise des femmes est si démesurée qu'elle finit par devenir le moteur de l'amour. C'est un curieux paradoxe de la société française que de vouloir tenir les femmes à distance parce qu'elles sont si fortes. Est-ce une façon de déshabiller la femme avant qu'elle ne commence à s'imposer ? De plus, certains sociologues auraient élaboré la théorie selon laquelle, parce que les hommes dépendent tant de leur mère dans les premières années de leur vie, ils auraient conçu tout un système pour se défendre, pour se détacher d'elle, leur mère, la femme. En ce qui LA concerne, ELLE n'a jamais eu à subir, en seize ans de mandat, la moindre discrimination à cause de son sexe, ni au Japon, ni en Chine, ni en Inde, en Russie, en Allemagne, en France ou aux États-Unis… Elle a parlé de poésie avec François Mitterrand. Il lui a offert une édition ancienne des œuvres de Racine. Il était même avantageux d'être une femme présidente parmi tous ces grands dignitaires : les conversations étaient d'un haut niveau. On lui a confié une infinité de choses, car elle était avant tout une personne apolitique. C'est vers ELLE qu'on se tournait pour avoir des repères sur tout ce qui touchait à l'être humain, et on ne l'a jamais traitée comme une femme, mais à cette question : « Qu'est-ce que ça fait d'être une femme et de faire de la politique ? », on ne pouvait répondre autrement que : « Mais je n'ai jamais été un homme ! »
« C'est la prochaine incarnation ! » dit celle qui est venue neuf fois au Japon et qui a veillé chaque fois à ne pas dormir là où l'on fait dormir les étrangers, comme les autres chefs d'État, mais parmi les Japonais. Et chaque fois qu'elle a séjourné dans ce pays d'Asie, ELLE, qui s'intéresse sincèrement à cette tendance de l'esprit humain à toujours comprendre après coup ce qu'il aurait été habile de dire, et qui a même fondé avec deux amis écrivains une association en hommage à cette passion, a découvert quelque chose qui d'abord était caché. Là-bas, la vie sociale est faite de strates. D'une marche à l'autre, il n'y a qu'un pas… Et elle franchit ce pas sans effort quand elle rend visite à l'empereur Hirohito au nom d'une organisation nordique dont elle est, cette fois, l'unique représentante. Elle lui parle de la nécessité que l'humanité et la science aillent enfin de pair, elle, si crédible, vêtue d'une robe, femme politique d'un pays qui n'a jamais eu à subir la guerre. Elle sent qu'on lui témoigne du respect derrière une corbeille de fruits placée entre eux sur la table, pour qu'on puisse y cueillir le fruit de la paix. Tout est si digne. Et l'empereur meurt quelques jours plus tard… Elle a été la dernière visiteuse reçue par l'empereur Hirohito, cette Indienne, et c'est une photo d'ELLE avec lui et la corbeille qui s'étale à la une du journal le jour des funérailles. ELLE à la une, ELLE parmi tous ces dirigeants célèbres, ELLE, cette femme qui a gagné le respect par son savoir, sa fermeté et sa capacité à affronter des situations difficiles, et qui est arrivée au pouvoir. ELLE a su conduire sa tribu, qui n'a pas eu à se plaindre de ses sages conseils, et, au temps des Iroquois, les Braves lui ont donné un nom qu'on pourrait traduire par Homme Femme. En plaçant le mot homme en tête de ce nom, les Sages voulaient faire savoir qu'à leurs yeux elle était avant tout un héros, sans pour autant négliger ses qualités féminines. La femme qui tient les rênes, les sages de la tribu lui ont donné le nom de Squaw-Shaman, femme sorcier. Et finalement, on peut aisément imaginer que cette Squaw-Shaman ait pris, quelques siècles plus tard, les traits de Vigdís Finnbogadóttir.
©"Portrait-en-mots" Stéphanie Cohen Chaptal
Le texte paru en islandais
Sögur úr stigaganginum
„Heimskan er sammannleg! heyrir þú sagt,“ áður en þú sérð hver sagði það, nokkru eftir að þú hefur stigið út úr leigubílnum sem ók þér upp að þessu lítt áberandi húsi rétt við þjóðveginn, þar sem þú ert nú stödd, án þess að hafa þurft að gefa upp neitt heimilisfang, nafnið eitt nægði og einkaritari, virðuleg og drífandi kona, hefur opnað fyrir þér dyrnar og vísað þér inn í herbergi þar sem allt ber vott um einfaldan smekk sem jafnframt er fágaður. Þú segir við sjálfa þig að Íslendingar eigi afar auðvelt með að vera óformlegir og andar að þér ilmi liljanna um leið og þú ert boðin velkomin: „Blessuð, það merkir guð veri með þér og er miklu fallegra en salut,“ segir HÚN um leið og hún birtist, hún sem kann að láta bíða eftir sér og sjá til þess að augnablikið hafi tilætluð áhrif þegar hún gengur inn frjálsleg í fasi í viðhafnarklæðnaði sínum. Klæðnaðurinn minnir á höfuðbúnað bretónska þjóðbúningsins og hugurinn reikar til Bretónanna, sjómanna eins og þeirra sem voru óhræddir við að kjósa HANA, konuna, fyrstu konuna í heiminum til þess að gegna embætti forseta, og litu til þess að vegna hlutskiptis síns er konan fær um að leggja mat á ýmsar aðstæður sem karlmenn hafa ekki forsendur til þess að skilja. Iroquois-indíánarnir gerðu sér þetta ljóst, þeir hikuðu ekki við að fela henni stjórnina ólíkt Sioux-indíánunum sem báru fremur litla virðingu fyrir hinu svokallaða veikara kyni. Svo að lokum þá fellst þú á þessa staðhæfingu: „Heimskan er sammannleg!“
„Höfnum ekki neinu sem við getum ekki fullyrt neitt um!“ hugsar þessi Iroquois-indíánakona eftir á. Þegar sú spurning vaknaði hvort hefja ætti hernað vissi Iroquois-indíánakonan að ekki frekar í heimi rauðskinna en annars staðar er hægt að búa til eggjaköku án þess að brjóta eggin. Hún hafði nógu lengi fylgst með því hve karlmenn voru gagnteknir af hugsunum um stríð, en heim úr stríði sneru hinir hugrökku sem „þögulir stríðsmenn“. Af þessum sökum kunni Iroquois-indíánakonan að nýta málfrelsi sitt á fundum til þess að afla skoðunum sínum fylgis. Að sjálfsögðu voru Íslendingar, samlandar hennar sem HÚN er svo stolt af og sýndu það hugrekki fyrir tuttugu og sjö árum að kjósa konu, fullir efasemda í upphafi. Þessi fimmtuga kona, fráskilin með eitt barn sem á sínum tíma skrifaði í eldhúsinu sínu slagorð gegn hernaðarstefnu og kjarnorku var ekki kosin af konum eins og henni sjálfri. Konur á hennar aldri voru hræddar við hana, hún erfir það ekki við þær, hún skilur þær. Það voru karlmennirnir sem kusu HANA, því karlmaðurinn veit að ef hann hverfur er það bara HÚN sem getur fært heiminum líf. Engu að síður hefur hún alltaf gengið á háum hælum til þess að geta rætt við karlmennina augliti til auglitis og hún hefur líka alltaf klæðst hlýjum undirfötum – Ó, íslenska ullin – til þess að krókna ekki á milli Bush og Moubarak sem varð hvítur af kulda. Svo á endanum staðhæfir þú líka: „Höfnum ekki neinu sem við getum ekki fullyrt neitt um!“
„Aldrei biðjast afsökunar á því að tala með hreim! Hann er vitnisburður um að þú leggur það á þig að tala annað tungumál.“ Þetta sagði vinur hennar, rithöfundur og nóbelsverðlaunahafi, eitt sinn við hana, fræðikonu á sviði tungumála sem stofnun ein hefur verið nefnd í höfuðið á. HÚN er velgjörðasendiherra tungumála hjá Unesco og hefur mun meiri ánægju af því að fást við orðin sem raða sér upp í höfði hennar þegar hún tekur til máls en af því að borða það sem er framreitt þegar hún snæðir málsverð vegna embættis síns. Jafnvel þótt hún sé mest fyrir grænmetisfæði neitar hún aldrei vel matreiddum fiski. En það sem hún hefur mest yndi af er að umturna kurteisisvenjum á ráðstefnum þar sem allir óttast að þeim muni leiðast. Hún er vís með að láta eitthvað hnyttið falla við sérhvert borð og lífga þannig upp á andrúmsloftið. Það er dæmigert fyrir konur að afsaka sig, sérstaklega þær sem haldnar eru fullkomnunaráráttu, en fullkomnunarárátta er nauðsynleg konu sem er leiðtogi. „Eigi skal höggva“ sagði Snorri Sturluson. Fimmta boðorðið. Það er af himnum komið. Og henni verður hugsað til slyssins sem hún varð fyrir hér á Íslandi. Bíll ók fyrir aftan hana. Hún bremsaði. Og bíllinn fyrir aftan hana skall á hennar. Hún sat föst í þrjá klukkutíma en slapp þó lifandi. Hún er lífsnautnamanneskja og mikill unnandi góðra vína sem hún lætur útvega sér beint frá Frakklandi. Svo þegar allt kemur til alls hugsar þú: „Aldrei biðjast afsökunar á því að tala með hreim! Hann er vitnisburður um að þú leggur það á þig að tala annað tungumál.“
„Ég hef aldrei verið karlmaður!“ segir gjarnan konan sem þýtt hefur Feydeau. Hann er höfundur leikritsins „Fló á skinni“ þar sem heimska kvennanna er svo yfirgengileg að hún verður á endanum hreyfiafl ástarinnar. Það er merkileg þversögn í frönsku þjóðfélagi að vilja halda konum í fjarlægð af því að þær eru svo sterkar. Er það leið til þess að afklæða konuna áður en hún byrjar að láta til sín taka? Þar að auki munu ákveðnir þjóðfélagsfræðingar hafa þróað þá kenningu að sökum þess hve karlmenn eru háðir mæðrum sínum á fyrstu árum ævinnar hafi þeir hannað heilt kerfi til þess að verja sig, slíta sig lausa frá henni, móður sinni, konunni. Hvað HANA varðar þurfti HÚN aldrei á sextán ára embættisferli að þola neins konar mismunun sökum kynferðis síns, hvorki í Japan, Kína, á Indlandi, í Rússlandi, Þýskalandi, Frakklandi eða Bandaríkjunum … Hún talaði um ljóðlist við François Mitterrand. Hann færði henni að gjöf gamla útgáfu af verkum Racines. Það kom sér meira að segja vel að vera kona í embætti forseta meðal allra þessara miklu virðingarmanna: samræðurnar voru á háu plani. Henni var trúað fyrir ótal mörgu því hún var fyrst og fremst ópólitískur einstaklingur. Til HENNAR var horft eftir viðmiðum varðandi allt sem snerti manneskjuna og það var aldrei komið fram við hana eins og konu, en þessari spurningu: „Hvernig er að vera kona og fást við stjórnmál?“ var ekki hægt að svara öðruvísi en svo: „En ég hef aldrei verið karlmaður!“
„Þetta er næsta birtingarmynd!“ segir hún sem hefur níu sinnum komið til Japans og gætt þess í hvert skipti að sofa ekki þar sem útlendingum er ætlað að sofa eins og hinir þjóðhöfðingjarnir heldur meðal Japananna. Og í hvert skipti sem hún hefur verið í þessu Asíulandi hefur HÚN, sem er einlæg áhugamanneskja um þá tilhneigingu mannshugans að átta sig alltaf á því eftir á hvað hefði verið sniðugt að segja, og hefur meira að segja stofnað félagsskap með tveimur vinum sínum sem eru rithöfundar í virðingarskyni við þessa ástríðu sína, uppgötvað eitthvað sem í fyrstu var hulið. Mannlífið þarna er lagskipt. Frá einu þrepi upp á annað er ekki nema eitt skref … Og hún stígur skrefið áreynslulaust þegar hún heimsækir keisarann Hirohito fyrir hönd norrænna samtaka sem hún er í þetta skipti eini fulltrúinn fyrir. Hún ræðir við hann um nauðsyn þess að mannúð og vísindi fylgist nú loks að, hún svo trúverðug, klædd í kjól, stjórnmálamaður frá landi sem hefur aldrei þurft að þola stríð. Hún skynjar að virðing er borin fyrir henni á bak við ávaxtakörfu sem hefur verið stillt upp á milli þeirra á borðinu til þess að þar sé hægt að tína ávöxt friðarins. Allt er svo virðulegt. Og keisarinn deyr nokkrum dögum síðar … Hún var síðasti gesturinn sem heimsótti keisarann Hirohito, þessi indíánakona og það er ljósmynd af HENNI með honum og körfunni sem blasir við á forsíðu blaðsins þann dag sem útförin fer fram. HÚN á forsíðunni, HÚN meðal allra þessara nafntoguðu ráðamanna, HÚN, þessi kona sem ávann sér virðingu fyrir þekkingu sína, festu og hæfni til að mæta krefjandi aðstæðum og komst til valda. HÚN var fær um að leiða ættbálk sinn sem ekki þurfti að kvarta yfir viturlegum ráðum hennar og á tímum Iroquois-indíánanna gáfu Hinir hugrökku henni heiti sem gæti útlagst Karlmaður Kona. Með því að setja orðið karlmaður fremst í heitið vildu Hinir vitru kunngera að í þeirra augum væri hún fyrst og fremst hetja, án þess þó að líta fram hjá kvenlegum eðliseiginleikum hennar. Konan sem heldur um stjórntaumana, hinir vitru menn þjóðflokksins gáfu henni nafnið Squaw-Shaman, kona galdramaður. Og þegar allt kemur til alls má hæglega gera sér í hugarlund að þessi Squaw-Shaman hafi nokkrum öldum síðar tekið á sig mynd Vigdísar Finnbogadóttur.