Portrait-en-mots · 2007
« Le Langage des signes »
Sjón, écrivain
Lesbók Morgunblaðsins, 21 avril 2007, p. 16 (festival « Pourquoi pas ? – Printemps français en Islande », rubrique « Portrait-en-mots », traduit en islandais par Kristján Þórður Hrafnsson) — paru en islandais sous le titre « Tungumál táknanna ».
Traduit de l’islandais.
L'écrivain a beau être tout entier pris par son roman, il n'avance pas dans l'écriture. Y penser l'oppresse, le hante, le tourmente, mais rien n'y fait : il reste assis des heures devant son ordinateur, sort ses notes, relit ce qu'il a déjà écrit, trop de questions l'assaillent : « Dois-je vraiment écrire ? » « À quoi sert d'écrire ? » « En ai-je le droit ? »
Autant regarder un DVD :
« Les pensées d'un réalisateur doivent être plus stimulantes pour la cervelle que les pensées d'un écrivain », se dit-il. Il est donc transporté tout entier par les sages paroles de Samuel Fuller : « Le rôle du réalisateur est de veiller à ce qu'on n'oublie jamais pourquoi est né le désir de raconter une histoire donnée. » L'écrivain retrouve sa joie, car on a résolu son problème à sa place. Tout à coup, il lui semble avoir reçu une vocation, et toutes ces questions compliquées deviennent inutiles, car au fond elles ne riment à rien ; le monde unique et merveilleux de la création s'ouvre à lui.
Une fois calmé, dans sa petite maison au bord de la mer, sur la côte sud de l'Islande, à la lisière d'un petit village de pêcheurs, il se prépare un omble chevalier aux pommes de terre et se régale de ce plat frugal et simple. Heureux, enfin délivré de l'angoisse de la page blanche, transporté par tout ce qu'il s'imagine écrire désormais, il s'installe devant sa console de jeux ; L'OUÏE, et laisse son esprit errer sans but au-dessus de la surface de la mer, le seul paysage qui s'offre à ses yeux. Le personnage qu'il crée à son image s'appelle Nu-mohk-Anah et descend en droite ligne de l'aigle royal. Deux peaux de renard blanc couvrent ses épaules, des plumes et une tête de corbeau ornent ses cheveux. Il vient de très loin, et plus il approche, mieux on voit qu'il est entièrement couvert d'argile blanche. Il raconte qu'il a survécu à une terrible catastrophe naturelle : une pluie diluvienne aurait noyé tous les habitants d'un certain pays, et il serait le seul à en avoir réchappé. Sa mission est de rassembler autant d'armes tranchantes que possible pour empêcher l'eau d'inonder le monde entier. Après avoir ramassé une centaine de couteaux, quelques haches et des dizaines d'outils, après avoir, au cours de la partie, perdu d'innombrables vies et gagné d'innombrables vies, après avoir été purement et simplement le seul homme, l'homme apparu au commencement de la création, l'écrivain se remet à son ouvrage.
Que peut-il écrire après être ainsi entré en contact avec l'univers ? Faut-il être une sorte de Spiderman ou de X-Man pour amener le lecteur à s'abandonner à l'imagination ? L'esprit de l'écrivain continue de planer çà et là comme les mouettes au-dessus de l'Atlantique qui s'étend sous ses yeux, et il se remémore un voyage qu'il a fait à Saint Cyrq La Popie quand il avait vingt ans, et qui a été pour lui une sorte d'initiation. Il se souvient que, venu tout exprès pour rencontrer Nadja, la veuve d'André Breton, il s'est enfui en la voyant en pleine discussion avec une amie devant sa porte, et qu'il a passé la nuit dans une caravane qu'il a louée. Quand enfin, le lendemain, il retourne dans la maison d'André, il boit le thé que Nadja a la gentillesse de lui offrir, sans parvenir à prononcer un mot. Quand vient le moment de reprendre la route et qu'il n'a toujours pas réussi à sortir un seul mot, il accepte, surpris et stupéfait, l'invitation à rester quatre jours. C'est le 14 Juillet. Il dort dans un vieux moulin près de la maison, et toute la nuit lui parvient sans relâche le grondement des feux d'artifice. Quand le bouquet final a fini par le chasser du lit où il n'avait pas fermé l'œil, il est à la fois réjoui et parcouru d'un frisson en apprenant, au petit déjeuner, que les éclairs étaient bien réels et qu'ils auraient pu lui coûter la vie… André Breton avait l'habitude de partir dans la nature à leur rencontre, et il répondait ainsi aux prières de sa femme inquiète :
« Et alors, peux-tu imaginer plus belle mort ? »
Bref, l'écrivain n'a toujours pas écrit un seul mot, il est épuisé par tous ces combats intérieurs, il s'endort et il rêve…
Il se trouve dans un grand amphithéâtre et Matthías Viðar Sæmundsson lui pose cette question :
– « Peux-tu me parler d'un moment très important de ta vie… »
– Une fois…
– Non, d'un moment réel, insiste le vieux sage ; alors l'écrivain raconte comment, au cours de ce même voyage en France, alors qu'il barbotait dans une rivière, une énorme libellule est venue se poser sur son épaule, et comment il y a vu une initiation au métier d'écrivain…
– Un baptême plutôt ! corrige le vieux philosophe.
À cet instant, l'écrivain se réveille. Il est glacé et il enfile son pardessus Donnegal, qu'il a eu pour dix livres un jour qu'il se trouvait à Londres, le jour de son anniversaire. Puisque son combat avec l'écriture n'a pas encore commencé, pourquoi ne pas poursuivre ce voyage philosophique en surfant sur Internet sous le pseudonyme de Sjón ?
©"Portrait-en-mots" Stéphanie Cohen Chaptal
Le texte paru en islandais
Það er sama þótt rithöfundurinn sé gagntekinn af skáldsögunni sinni, honum miðar ekkert með skriftirnar. Hugsanir um þær þrúga hann, ásækja hann, kvelja hann, en allt kemur fyrir ekki, hann situr klukkutímum saman fyrir framan tölvuna sína, tekur fram minnispunktana sína, les aftur það sem hann er búinn að skrifa, of margar spurningar herja á hann: „Á ég að vera að fást við skriftir?“ „Hvaða tilgangi þjónar það að skrifa?“ „Hef ég rétt til þess?“
Allt eins gott að glápa á DVD:
„Hugsanir leikstjóra hljóta að vera meira örvandi fyrir heilabúið en hugsanir rithöfundar“ segir hann við sjálfan sig. Hann tekst því allur á loft við hin viturlegu orð Samuels Fullers: „Hlutverk leikstjórans er að tryggja það að aldrei gleymist afhverju löngunin til þess að segja tiltekna sögu kviknaði.“ Rithöfundurinn tekur gleði sína að nýju, því það er búið að leysa vandamál hans fyrir hann. Allt í einu finnst honum hann hafa fengið köllun og allar þessar flóknu spurningar verða óþarfar því þær eru í sjálfu sér út í loftið, hinn einstaki og undursamlegi heimur sköpunarinnar lýkst upp fyrir honum.
Þegar hann er búinn að ná sér niður, í litla húsinu sínu við sjóinn á suðurströnd Íslands, í jaðri lítils sjávarþorps eldar hann handa sér bleikju með kartöflum og gæðir sér á þessum fábrotna og einfalda rétti. Hamingjusamur, loksins laus undan angistinni frammi fyrir hvíta blaðinu, upprifinn yfir öllu því sem hann sér fyrir sér að hann eigi eftir að skrifa héðan í frá kemur hann sér fyrir við leikjatölvuna sína; HEYRNINA og lætur hugann reika stefnulaust yfir hafflötinn, eina landslagið sem mætir augum hans. Persónan sem hann skapar í sinni mynd nefnist Nu-mohk-Anah og er beinn afkomandi gullarnarins. Tvö hvít refaskinn hylja axlir hans og fjaðrir og hrafnshöfuð skreyta hár hans. Hann er mjög langt að kominn og eftir því sem hann nálgast því betur sést að hann er alþakinn hvítum leir. Honum segist svo frá að hann hafi lifað af hrikalegar náttúruhamfarir, úrhellisrigning hafi drekkt öllum íbúum lands nokkurs og hann sé sá eini sem hafi komist lífs af. Ætlunarverk hans er að safna saman eins mörgum eggvopnum og mögulegt er til þess að koma í veg fyrir að vatnið flæði yfir allan heiminn. Eftir að hafa tínt saman um hundrað hnífa, nokkrar axir og tugi verkfæra, eftir að hafa meðan á leiknum stóð tapað ótal lífum og öðlast ótal líf, eftir að hafa verið hreinlega eini maðurinn, maðurinn sem kom fram í upphafi sköpunarinnar, tekur rithöfundurinn á nýjan leik til við verk sitt.
Hvað getur hann skrifað eftir að hafa á þennan hátt komist í snertingu við alheiminn? Er nauðsynlegt að vera einhvers konar Kóngulóarmaður eða Xmaður til að geta fengið lesandann til þess að gefa sig ímyndunaraflinu á vald? Hugur rithöfundarins heldur áfram að sveima til og frá eins og mávarnir yfir Atlantshafinu sem blasir við augum hans og hann rifjar upp ferðalag sem hann fór til Saint Cyrq La Popie þegar hann var tvítugur, og var einskonar vígsla fyrir hann. Hann minnist þess þegar hann, sem er kominn sérstaklega til þess að hitta Nödju, ekkju Andrés Bretons, forðar sér burt er hann sér hana í rökræðum við vinkonu sína utan við dyrnar hjá sér og eyðir nóttinni í hjólhýsi sem hann tekur á leigu. Þegar hann svo loksins daginn eftir snýr aftur í hús Andrés drekkur hann teið sem Nadja er svo elskuleg að bjóða honum upp á, án þess að honum auðnist að mæla orð frá vörum. Þegar mál er til komið að halda á braut og honum hefur enn ekki tekist að koma upp einu einasta orði samþykkir hann undrandi og forviða boð um að dvelja um kyrrt í fjóra daga. Það er fjórtándi júlí. Hann sefur í gamalli myllu sem stendur hjá húsinu og alla nóttina berast honum jafnt og þétt til eyrna drunurnar í flugeldunum. Eftir að hápunktur flugeldasýningarinnar hefur á endanum hrakið hann fram úr rúminu þar sem honum hefur ekki komið dúr á auga kætir það hann og vekur hjá honum hroll í senn þegar hann kemst að því við morgunverðarborðið að eldingarnar hafi verið ekta og þær hefðu getað kostað hann lífið … André Breton hafði þann sið að halda út í náttúruna til fundar við þær og svaraði tilmælum áhyggjufullrar eiginkonu sinnar svo:
„Og hvað, geturðu hugsað þér fallegri dauðdaga?“
Í stuttu máli, rithöfundurinn hefur enn ekki skrifað stakt orð, hann er uppgefinn eftir öll þessi innri átök, hann sofnar og hann dreymir …
Hann er staddur í stórum fyrirlestrasal og Matthías Viðar Sæmundsson spyr hann þessarar spurningar:
– „Geturðu sagt mér frá mjög mikilvægu augnabliki í lífi þínu …“
– Einu sinni …
– Nei, raunverulegu augnabliki, áréttar hinn aldni vitringur svo rithöfundurinn segir frá því þegar hann, í þessari sömu ferð til Frakklands, var að svamla í á og gríðarstór drekafluga kom og settist á öxl hans og hann túlkaði það sem innvígslu í starf rithöfundarins …
– Öllu heldur skírn! leiðréttir hinn aldni spekingur.
Á því augnabliki vaknar rithöfundurinn. Honum er ískalt og hann klæðir sig í Donnegal-frakkann sinn sem hann fékk á tíu pund einu sinni þegar hann var staddur í London á afmælisdeginum sínum. Fyrst glíma hans við ritstörfin er ekki ennþá hafin, afhverju þá ekki að halda áfram þessari heimspekilegu reisu með því að vafra um netið undir dulnefninu Sjón?